Een beeld van de toekomstige samenleving

Artikel

De kern van deze aflevering omvat de vervreemding, waaronder vervreemding van het arbeidsproces, en zelfvervreemding, met godsdienst als verschijningsvorm, die voor een zeer groot deel hun oorsprong vinden in een maatschappelijk stelsel waarin economisch egoïsme heerst. Tot de middelen om de mens te verlossen van vervreemding en zelfvervreemding behoren het veranderen van de productiewijze, waarin de productieverhoudingen een essentiële rol spelen (als de z.g. onderbouw van de maatschappij). Naast genoemde onderbouw is het noodzakelijk om de ideologische bovenbouw (politieke, juridische, ethische, wetenschappelijke en filosofische inzichten), op een hoger plan te brengen. In dit laatste geval stelde Marx dat veel burgerlijke ideeën (waaronder vooral het economische egoïsme) van de oude maatschappij nog lang in de hoofden van de mensen zullen rondspoken. Adam Schaff (1967) vergelijkt de burgerlijke ideeën, zelfs nog tijdens de periode van opbouw van socialisme, met pijn aan een geamputeerd been. Terwijl het been is verwijderd, gaat de pijnervaring nog een tijdje door.

In de loop der tijd hebben onder het kapitalisme en het socialisme in opbouw, wetenschap en techniek en de daarmee verbonden economische groei één van de voorwaarden, namelijk hoogontwikkelde productiekrachten (productiemiddelen en goed opgeleide arbeidskrachten) voortgebracht voor een nieuwe samenleving. Daarnaast heeft een combinatie van georganiseerde strijd van de bevolking en de economische groei tot verbeterde levensomstandigheden geleid. Ondanks die verbeteringen is er nog altijd sprake van productieverhoudingen in de vorm van uitbuiting. Bovendien leven nog vele miljoenen in de wereld in grote armoede.

Een grote bedreiging voor de mensheid is het feit dat de militaire technologie, vooral die van nucleaire wapens, veel sneller gaat dan de ideologische vooruitgang. De spreiding van die wapens en de techniek ze te ontwikkelen vormen nog steeds een tikkende (kern)tijdbom die onschadelijk moet worden gemaakt. Als extra probleem komt nog de milieuproblematiek. De wapenindustrie en de overproductie, o.a. het vervaardigen van aan de consument opgedrongen overbodige producten, spelen daarbij een grote rol.

Het is duidelijk dat er nog een zeer lange en moeizame weg met veel strijd op uiteenlopende fronten voor ons ligt. Hoewel uiteraard niet is te voorspellen hoe precies op onze planeet de door de mens en de natuur veroorzaakte ontwikkelingen zullen verlopen, zal hier een poging worden gedaan een beeld te geven hoe een toekomstige samenleving er uit kan gaan zien. Daarbij is het onvermijdelijk om af en toe terug te grijpen op eerder in deze serie vermelde onderwerpen.

 

Twee Fasen

Als eerste fase naar een nieuwe samenleving dient het socialisme. De overgang van kapitalisme naar socialisme is een revolutionair proces dat gekoppeld is aan de specifieke omstandigheden die in verschillende delen van de wereld heersen. Binnen een geo-economisch gebied, zoals de EU, zijn de omstandigheden weer anders dan in Latijns-Amerika. De betreffende overgang neemt dan in diverse gebieden verschillende vormen aan.

Wanneer socialistische krachten in de meerderheid zijn en vooral goed zijn gebundeld en georganiseerd dan kan een revolutie een vreedzaam karakter hebben, waarbij het parlement in landen met een goed ontwikkelde parlementaire democratie, zodanig wordt gewijzigd dat het voldoet aan de eisen van een socialistische opbouw.

Momenteel vinden er ontwikkelingen plaats die invloed hebben op de krachtenbundeling tussen de arbeidende klasse. Zoals eerder vermeld in deze serie vindt toenemende vermonopolisering plaats tot geo-economische gebieden zoals de EU. Hierdoor groeien werknemers van diverse landen binnen een dergelijk gebied naar elkaar toe.

Een ander verschijnsel is dat de huidige werknemers van de in technologisch opzicht gezien hoogontwikkelde gebieden nog meer dan voorheen als goed opgeleide specialisten omgaan met meest geavanceerde technieken (computers, lasers enz). Dergelijke technieken worden bij de uiteenlopende vakgebieden door de werknemers toegepast (multidisciplinaire toepassing). Op deze manier komen ook op technologisch niveau bedrijfsarbeiders, bankemployés, agrariërs, medisch- en wetenschappelijk personeel dichter bij elkaar te staan.

In de huidige stormachtige periode van de z.g. herverdeling van de aarde tussen grootmachten en verdere vermonopolisering, vindt tegelijk heroriëntatie en hergroepering van de arbeidende klasse plaats.Wanneer laatstgenoemd proces in de klassenstrijd in een kritisch ontwikkelingsstadium is gekomen, kan een wijziging in een socialistische maatschappij plaatsvinden. Gedurende deze eerste fase zullen de productieverhoudingen en ideologie zodanig veranderd moeten worden dat de z.g. tweede gerijpte fase van de nieuwe samenleving binnen bereik komt.

 

De creatieve mens als hoogste wezen voor de mens

De z.g. gerijpte tweede fase wordt gekarakteriseerd door de volgende kenmerken. De staat als mechanisme om een klasse te onderdrukken is afgeschaft. De verantwoordelijkeden voor het bestuur, productie en het onderwijs liggen nu bij vertegenwoordigers die uit de bevolking afkomstig zijn. De productiemiddelen zijn gemeenschappelijk bezit en er is sprake van een planmatige economie. Ieder werkt naar bekwaamheid en vermogen en ontvangt naar behoefte. De maatschappelijke voortbrengselen worden uit maatschappelijke fondsen verdeeld.

Gezien de stand van de toekomstige wetenschap en techniek die zich nu al spectaculair hebben ontwikkeld, zullen zeer geavanceerde door computergestuurde robots nog meer zwaar en ook onaangenaam werk van de mens overnemen dan thans het geval is. De nanotechnologie zal een prominente rol gaan spelen. De menselijke activiteiten zullen zich steeds meer verplaatsen in de richting van de meest creatieve sectoren, waaronder wetenschap, kunst, filosofie, enz. Creatieve aanleg van mensen komt al tot uiting bij zeer jonge kinderen. Ze willen alles zelf weten en onderzoeken. Veel kinderen slaan bijvoorbeeld aan het verzamelen van dingen die ze buiten tegenkomen, zoals stenen, schelpen, paddestoelen enz. Echter in de huidige maatschappij vindt naast het positieve element in het onderwijs, vooral het klaarstomen voor de belangen van de bourgeoisie plaats.

Op het gebied van de relatie tussen het individu en de samenleving schept de nieuwe sociaal economische formatie de voorwaarden om de individualiteit en creativiteit van elk mens maximaal te ontwikkelen. Op zijn beurt werpt de maximale ontplooiing van het individu vruchten af voor de ontwikkeling van de samenleving.

Van het grootste belang zal zijn dat de mens zichzelf niet meer zal beschouwen als een soort van computer in de hem omringende wereld of als een object ter bevrediging van een door het kapitalisme beheerste consumptiemaatschappij. De eigen creativiteit van de mens wordt dan niet meer toegeschreven aan een verzonnen god of substituut daarvan, maar aan zichzelf. De creatieve mens zelf is dan het hoogste wezen voor de mens!

 

Wetenschap vanuit nieuwsgierigheid en als overlevingsstrategie

Ons denken werd mogelijk door de evolutie van het brein dat bij de mens tot nu toe de hoogste graad van ontwikkeling heeft bereikt. De wisselwerking tussen dit denkende brein en het ecosysteem in al zijn vormen, leidde tot de voortzetting van de biologische naar de culturele evolutie, terwijl de biologische evolutie van de mens ook voortgaat. De cultuur en civilisatie manifesteren zich in wetenschap, techniek, sociale systemen, kunst en filosofie.

Tijdens de culturele evolutie spelen nieuwsgierigheid en overlevingsstrategie een grote rol. De nieuwsgierigheid van de mens in zichzelf en in de wereld om hem heen, alsmede zich aan zijn omgeving aan te passen met het doel te overleven, leidden en leiden tot wetenschap en techniek die elkaar voortdurend beïnvloeden. De combinatie van wetenschap en techniek maakten uiteindelijk de industriële revolutie mogelijk. Op zijn beurt vormt de daaruit voortkomende sociaal economische ontwikkelingen weer een basis om wetenschap en techniek verder vooruit te brengen. Mede door de industriële revolutie werd eveneens een industrieproletariaat voortgebracht dat als een belangrijke motor functioneert voor de totstandkoming van een nieuwe samenleving. De uiteindelijke gewijzigde productieverhoudingen en ideologie in een nieuwe samenleving, gecombineerd met de technisch-wetenschappelijke vooruitgang die het kapitalisme zal achterlaten scheppen een basis voor ongekend mogelijkheden voor de creativiteit, wetenschap en techniek. Dat houdt onder meer verband met het feit dat dankzij een ander verdeelsysteem, meer middelen worden vrijgemaakt voor onderwijs en onderzoek. In het huidige systeem zijn er bv. in Nederland voortdurend problemen met zowel de financiering als de kwaliteit van het onderwijs, terwijl er genoeg kapitaal circuleert. Studenten moeten zich inloten, terwijl directeuren van bepaalde bedrijven het lot van de gouden handdruk hebben getrokken.

 

Het stellen van steeds nieuwe doelen

Een toekomstige maatschappij is geen volmaakte eindfase.De mens zal steeds meer nieuwe doelen nastreven die verband houden met overleven en wetenschappelijke nieuwsgierigheid.Tot de overlevingsstrategiën behoort het voorkomen van bepaalde natuurrampen. Een dergelijke ramp kan veroorzaakt worden door bv. de inslag van een groot object vanuit de ruimte op de aarde, waardoor het grootste deel van het leven incluis de mens, kan uitsterven. Met behulp van verbeterde waarnemingstechnieken kunnen kometen en asteroïden die een gevaar voor ons zijn worden opgespoord. Vervolgens kan worden getracht om nieuwe ruimtevaarttechnologie in te zetten om dergelijke objecten van hun rampkoers af te brengen.

De geneeskunde die nu al een enorme vooruitgang heeft geboekt zal zich in de toekomst nog meer gaan richten op het terrein van de moleculaire genetica, waaronder de gentherapie. Naast gezondheid, heeft de mens er altijd naar gestreefd om op een aangename manier een zeer hoge leeftijd te bereiken. In de steentijd bedroeg de gemiddelde levensduur (zover we materiaal hierover beschikken) 25 jaar. Deze is nu als gevolg van betere voeding en de vele vormen van geneeskunde, waaronder de preventieve geneeskunde, in landen zoals Nederland toegenomen tot gemiddeld zo’n 80 jaar. De z.g. genetisch bepaalde leeftijd ligt waarschijnlijk hoger. Om de grens van de genetisch bepaalde leeftijd te verhogen is het in een theoretisch futurologisch perspectief mogelijk om ook hier op moleculair genetisch niveau invloed uit te oefenen.

Om onze wetenschappelijke nieuwsgierigheid te bevredigen, zijn er nog vele onbeantwoorde vragen. Als voorbeeld bestaan er in de fysica en kosmologie theoretische modellen die op bewijs wachten. Daartoe behoren theorieën van de z.g. supersnaren, de braantheorie en de daarmee verbonden veronderstelling over het bestaan van multidimensionaliteit. De supersnaartheorie is een geünificeerde theorie van het heelal die er van uitgaat dat elementaire deeltjes één dimensionale draadjes (snaren of strings) zijn. Deze theorie zou de vereniging tot stand moeten brengen tussen de kwantumtheorie (een deeltjestheorie) en de algemene relativiteitstheorie (een geometrische of zwaartekrachttheorie). De hier genoemde braan is één van de uitgebreidheden binnen de snaartheorie. Een éénbraan is dan een ééndimensionale snaar, een tweebraan is een membraan of tweedimensionale snaar en een driebraan heeft drie dimensies enz. Er zou sprake kunnen zijn van een multidimensionaal multiversum.

Alles in ons heelal zou zich binnen een driedimensionale (d.w.z. drie ruimtelijke dimensies), braan bevinden die in een gebied met meerdere dimensies uitzet. Er zouden oneindig veel van die branen of heelallen binnen de multidimensionale ruimte kunnen voorkomen.

Dan bestaat er de nog niet opgehelderde donkere materie en de z.g. donkere energie. De donkere energie wordt verondersteld als een kracht die ons heelal versneld doet uitdijen.Zoals vele wetenschappen zit ook de biologie in een stroomversnelling. Éen van de resultaten in deze wetenschap is het in kaart brengen van het genoom van verschillende organismen, waaronder het menselijk genoom. De kernvraag is hier hoe precies genen en genetische netwerken met elkaar communiceren en hoe ze in de loop van de evolutie veranderen. Ook aan dit onderwerp wordt momenteel veel aandacht besteed. Dergelijk onderzoek zal veel vruchten afwerpen voor de geneeskunde, waaronder kankeronderzoek, maar ook voor b.v. de nanotechnologie.

De combinatie van biologie en astronomie heeft geleid tot het serieus zoeken naar buitenaards leven en extraterrane beschavingen Binnen ons melkwegstelsel met zijn honderdmiljard sterren waarvan sommige of misschien wel vele vergezeld worden door planeten en in de honderdmiljard andere sterrenstelsels van het waarneembare deel van ons heelal, moeten zeker meerdere civilisaties bestaan. Om maar niet te spreken van andere heelallen binnen een mogelijk multiversum. Het in contact komen met buitenaardse beschavingen zal een van de hoogtepunten in het bestaan van de mensheid betekenen, met vele gevolgen.

Op het gebied van de bemande ruimtevaart die nu al een tijd aan de gang is zullen, zoals vroeger zeevaarders ontdekkingsreizen op aarde maakten, in de toekomst ruimtevaarders andere planeten en hun eventuele manen bezoeken.Een ander hoogtepunt zal de oplossing zijn van het vraagstuk hoe precies bewustzijn tot stand komt. Dit onderzoek wordt reeds op een aantal instituten multidisciplinair aangepakt (biologie op vele niveau’s; fysica, waaronder de kwantumfysica; gedragswetenschappen, waaronder ook diergedrag enz).Misschien worden tijdens het doorgronden van vele verschijnselen, waaronder het mogelijk bestaan van een multiversum, nieuwe wetmatigheden gevonden. Deze kunnen invloed hebben op de wetenschapsfilosofie (in dit geval de algemene wetten van de natuur, het denken en de maatschappij). Op zijn beurt koppelt de filosofie weer terug op de diverse wetenschappen.

 

Filosofische nabeschouwing

Vanuit filosofisch oogpunt bekeken komen er in de fysica, de biologie, de gedragswetenschappen en in de maatschappijleer algemene wetmatigheden voor die bij elk van deze wetenschappen in een bepaalde hoedanigheid van toepassing zijn.

Volgens de dialectiek vinden er door tegenstellingen gestuurde, progressieve en spiraalsgewijs verlopende processen plaats, waarin geleidelijke kwantitatieve veranderingen worden afgewisseld door sprongsgewijze kwalitatieve wijzigingen. Deze ontwikkelingen leiden steeds tot grotere complexiteit, met een beter functionerend stuurmechanisme en meer orde. Orde en wanorde zijn verbonden met het moderne begrip over entropie. Entropie is de maat voor bewegingsvrijheid die soms tot wanorde kan leiden. In veel gevallen ontstaat juist meer orde zoals die tijdens de evolutie van levende systemen tot stand komt. Het bereiken van een hogere ordening is ook te verwachten in een sociaal-economische formatie met een planmatige economie en waarin de productiemiddelen tot de gemeenschap behoren. Binnen het nieuwe systeem heeft elk menselijk individu een zeer hoge mate van vrijheid, mede doordat remmingen van die vrijheid, namelijk de vervreemding en zelfvervreemding (zeker wanneer deze een maatschappelijke oorzaak hebben) deels of geheel zijn opgeheven.

Indien de betreffende samenleving in de toekomst wordt bereikt dan zou dat betekenen dat er op ‘maatschappelijk macroniveau’ sprake is geweest van een spiraalsgewijze en progressieve evolutie van onze samenleving. Bepaalde elementen uit de oermaatschappij zijn dan via hun tegendeel weer teruggekomen op een hoger niveau. Oorspronkelijk bestond er een klasseloze samenleving waarin dingen zoals werktuigen die gemeenschappelijk waren gemaakt, tot de gemeenschap behoorden. In die periode stond de mens noodgedwongen collectief tegenover de natuurkrachten. Later volgden er diverse vormen van klassenmaatschappijen die vooral gekenmerkt werden, en nog worden, door onderlinge strijd, waaronder de klassenstrijd.

Uiteindelijk zullen volgens de hier voorgestelde visie een aantal kenmerken van de oorspronkelijke menselijke samenleving in een andere vorm terugkomen. Daartoe behoren het gemeenschappelijke bezit van de productiemiddelen en nog een grotere gemeenschappelijke inspanning dan voorheen om meer te weten te komen over de natuurkrachten en deze tot op zekere hoogte te beheersen. Deze activiteiten hebben dan tot doel om ons voortbestaan te verzekeren en om onze nieuwsgierigheid te bevredigen. De onderzoekingen zullen zich behalve op aarde ook verder in de ruimte voortzetten. Met betrekking tot het ruimteonderzoek stelde de ruimtevaartdeskundige Leonid Sedov in de jaren zestig dat de toekomstige vooruitgang van de cultuur en de bestudering van de ruimte schakels zijn van één en dezelfde keten.

De hier geschetste visie over een toekomstige samenleving is geen utopie, maar men moet zich wel realiseren dat het kapitalisme niet automatisch in een beter systeem zal overgaan. We hebben hier te maken met een actief veranderingsproces waarin nog heel wat strijd op vele fronten gevoerd zal moeten worden.

Pim Been, 25-01-2008


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: